Fopspenen en bijtringen

Je kunt ze geweldig vinden en je kunt ze haten, maar vrouwen hebben al eeuwenlang gebruikgemaakt van fopspenen, bijtringen en andere zoethoudertjes. Ze worden gebruikt om baby’s, en soms ook peuters, te troosten en te kalmeren. Hoewel sommige moeders de dag niet zouden kunnen doorkomen zonder hun baby een fopspeen te geven, hebben andere moeders en sommige artsen een sterke afkeer van het gebruik ervan. De discussie over het gebruik van fopspenen woedt al jaren en blijft een terrein waarop ouders vaak tegenstrijdige adviezen krijgen.

Wat zijn fopspenen en bijtringen?
In het verleden konden zoethoudertjes van alles zijn waar een baby veilig op kon zuigen, zoals bijtringen of rammelaars met afgeronde uiteinden. Tegenwoordig zijn fopspenen uitgerust met een standaard siliconen of rubberen speen, met een plastic of siliconen mondstuk en handgreep. Latex fopspenen zijn zachter en flexibeler dan siliconen spenen, maar ze gaan minder lang mee. Moderne fopspenen zijn veilig in het gebruik: ze kunnen gemakkelijk worden gesteriliseerd en het mondstuk voorkomt dat de baby zich verslikt in de speen, of deze inslikt.

Orthodontische fopspenen worden aangeprezen als speciaal gevormd om de tandvorming te bevorderen (zie voor meer over een gezond gebit en fopspenen het stuk ‘Nadelen van fopspeengebruik’ hieronder).

Hoeveel ouders gebruiken zoethoudertjes?
Veel ouders gebruiken fopspenen om hun kinderen te troosten. De Avon Longitudinal Study of Parents and Children (ALSPAC), ook bekend als 'Children of the 90s' rapporteerde dat tweederde van de moeders in hun steekproef van 10.950 op enig moment een dummy hadden gebruikt. Bij de studie werd moeders specifiek gevraagd of ze met vier weken een fopspeen voor hun baby gebruikten en deze vraag werd opnieuw gesteld met zes maanden. De helft van de moeders gaf aan dat ze met zes maanden een fopspeen gebruikten en de meeste van hen hadden ook aangegeven dat ze er met vier weken een gebruikten.

Wanneer gebruiken ouders zoethoudertjes?
Fopspenen worden het meest gebruikt wanneer de baby 2 tot 3 maanden oud is. Bij twee studies is gebleken dat ouders eerder geneigd zijn om een fopspeen te gebruiken als de baby hun eerste baby is en de baby een jongen is.

Voordelen van het gebruik van een fopspeen

Het grootste voordeel voor ouders en verzorgers is het gebruik van fopspenen om een baby te kalmeren of hem te helpen in slaap te komen. Zuigen op een fopspeen kan pijn verzachten, reden waarom ouders hun kind vaak een fopspeen geven wanneer ze darmkrampjes hebben of ontroostbaar zijn.

Zuigen op een fopspeen is echt een goed hulpmiddel bij te vroeg geboren baby’s. Studies hebben uitgewezen dat te vroeg geboren baby’s sneller van buis- naar flesvoeding overgaan en effectiever uit de fles drinken als ze voor het voeden een fopspeen krijgen om op te zuigen. Het gebruik van een fopspeen kan zorgen voor een korter ziekenhuisverblijf voor te vroeg geborenen.

Nadelen van het gebruik van een fopspeen

• Verhoogde kans op oorontsteking: er is een verband aangetoond tussen langdurig fopspeengebruik en middenoorontsteking. Dit is deels te verklaren door andere levensomstandigheden die verband houden met een slechte gezondheid zoals slechte huisvesting en een laag inkomen. Er is echter nog steeds een causaal verband tussen fopspeengebruik en middenoorontsteking: het vermoeden is dat zuigen op een fopspeen de kans vergroot op een infectie die vanuit de mond terugloopt naar de buis van Eustachius (het met lucht gevulde kanaal dat het middenoor met de achterkant van de keel verbindt). Om dergelijke problemen te voorkomen, kun je het beste de fopspeen alleen gebruiken om je baby te kalmeren.

• Verband met maaginfecties en andere infecties: fopspeengebruik is in verband gebracht met een verhoogd risico op symptomen zoals braken, koorts, diarree en darmkrampjes, zowel in gevallen waarbij de huisarts langs moest komen als waarbij het kind naar het ziekenhuis moest.

• Spraakproblemen: het gebruik van een fopspeen verhindert dat baby’s gaan babbelen, wat een belangrijke stap is in het leren praten, en ontmoedigt peuters om te kletsen, wat ze nodig hebben om hun taalvaardigheid te ontwikkelen.

• Dagelijks gebruik van een fopspeen verstoort de borstvoeding: er zijn sterke aanwijzingen dat vrouwen die fopspenen gebruiken geneigd zijn de borstvoeding vroeger af te bouwen dan moeders die niet dagelijks fopspenen gebruiken. Ook kwam uit een van de studies naar voren dat moeders die een fopspeen voor hun baby gebruikten geneigd waren hun baby’s gedurende een kortere periode uitsluitend borstvoeding te geven, of een tekort aan melk te melden als de baby minstens één maand oud was.

Of er een causaal verband is tussen het gebruik van een fopspeen en het stoppen met borstvoeding is een controversieel punt. Sommigen beargumenteren dat moeders fopspenen gebruiken omdat ze problemen hebben met de borstvoeding of omdat ze in werkelijkheid geen borstvoeding willen geven. Een andere gedachtegang is dat baby’s het moeilijk vinden om te wisselen tussen het zuigen op een fopspeen en het zuigen aan de borst; iets wat soms tepelverwarring wordt genoemd. Weer anderen beargumenteren dat het zuigen op een fopspeen in plaats van aan een borst resulteert in gebrek aan stimulans voor de borst om prolactine te produceren, wat vervolgens weer leidt tot een verminderde melktoevoer. Vrouwen die in de eerste zes maanden stoppen met borstvoeding geven vaak ‘tekort aan melk’ op als reden om te stoppen.

Wat de reden ook mag zijn, het dagelijks gebruik van fopspenen wordt in verband gebracht met het stoppen met borstvoeding voordat de baby drie maanden oud is. De World Health Organisation (WHO) adviseert om alle baby’s gedurende de eerste drie maanden uitsluitend borstvoeding te geven, omdat het zoveel voordelen heeft. Zowel de WHO als het United Nations Children’s Fund zijn daarom sterk gekant tegen het gebruik van fopspenen en bijtringen. Om dit te ondersteunen, adviseert stap negen van het UNICEF UK Baby Friendly Initiative ‘Tien stappen naar succesvol borstvoeden’ om baby’s die borstvoeding krijgen geen fopspenen of andere zoethoudertjes te geven.

Fopspenen en wiegendood (SIDS)

Er zijn steeds meer aanwijzingen dat het gebruik van een fopspeen een rol kan spelen in het beschermen van baby’s tegen wiegendood. Aanvankelijk werd in 1999 bij een grote ‘stand van zaken controlestudie naar wiegendood’, gefinancierd door het Department of Health, gerapporteerd dat fopspeengebruik een factor was bij wiegendood. Er was een risico voor baby’s die gewoonlijk een fopspeen hadden, maar voor hun laatste keer slapen geen fopspeen hadden. Deze risicofactor was echter niet langer significant op het moment dat andere, grotere risicofactoren in beschouwing werden genomen.

Meer recent suggereerde een rapport gepubliceerd in het British Medical Journal van december 2005 dat fopspeengebruik zelfs beschermt tegen SIDS. De studie, uitgevoerd in Californië, bekeek het gebruik van fopspenen onder 185 baby’s die het slachtoffer waren van wiegendood en van een controlegroep van 312 andere baby’s. Er werd een verband aangetoond tussen het gebruik van een fopspeen en een verminderde kans op SIDS, met name wanneer er andere bekende risicofactoren waren zoals slapen op de buik of op de zij, op een zachte matras of naast een rokende moeder. Uit de studie bleek ook dat duimzuigen een beschermende invloed leek te hebben.

De resultaten van dit onderzoek betekenen niet dat alle baby’ als regel een fopspeen moeten krijgen. De initiatiefnemers van dit onderzoek zeggen dat hun bevindingen een beschermend effect van fopspenen ondersteunen, maar dat er nog geen ‘bewijs’ is voor een oorzakelijk verband. Zij stellen dat ‘deze eerste bevindingen bevestiging nodig hebben.’

Niemand kan met zekerheid zeggen waarom een fopspeen zou beschermen tegen wiegendood, maar de initiatiefnemers van de studie opperen twee mogelijke redenen:

1) Het dikke stuk waar de speen aan vastzit zou kunnen helpen om de neus en de mond van de baby vrij te houden van dekens en zacht beddengoed.

2) Het zuigen zou ervoor zorgen dat de baby meer controle over de bovenste luchtwegen krijgt.

Het is belangrijk om te bedenken dat andere factoren, zoals je baby op de rug laten slapen en niet roken, veel belangrijker zijn voor het voorkomen van wiegendood.
Het is ook geen beslissing die moet worden genomen zonder de andere voor- en nadelen van fopspenen af te wegen (zie bovengenoemde lijst van voor- en nadelen). Borstvoeding is erg belangrijk voor het optimaliseren van de gezondheid van je baby en het is duidelijk dat fopspeengebruik de borstvoeding doet teruglopen.

Het gebruik van een fopspeen

Hoewel veel ouders fopspenen gebruiken om baby’s te kalmeren, vinden sommige ouders het verschrikkelijk om zoiets te gebruiken. Anderen zijn er voor de bevalling van overtuigd dat ze er geen zullen gaan gebruiken, maar veranderen van gedachte wanneer ze met een huilende baby worden geconfronteerd.

Als je besluit om een fopspeen te gebruiken:

• Gebruik een orthodontische fopspeen.

• Houd de fopspeen zo schoon mogelijk: steriliseer hem net zo als je met de spenen van je flessen doet.

• Zorg dat je de fopspeen van je baby regelmatig vervangt en controleer net als bij spenen regelmatig op barstjes, scheuren en gaten, waarin zich bacteriën kunnen verzamelen, en vervang hem in dat geval onmiddellijk door een nieuwe fopspeen.

• Doop de fopspeen nooit in zoetigheid zoals honing of sinaasappelsap om je baby te laten stoppen met huilen – dit werkt cariës in de hand.

• Probeer het fopspeengebruik te beperken tot belangrijke momenten, zoals aanvallen van darmkrampjes of net voor het slapengaan. Er is een verband aangetoond tussen langdurig gebruik van fopspenen en middenoorontstekingen en andere problemen (zie de eerder genoemde nadelen).

• Geef je baby niet automatisch een fopspeen, maar wacht tot hij hem nodig heeft.

• Probeer je baby voor zijn eerste verjaardag de fopspeen af te wennen (dan is het veel gemakkelijker dan wanneer ze 2 à 3 jaar zijn) en zeker voordat de permanente tanden en kiezen doorkomen (gewoonlijk met 6 jaar).

• Laat het gebruik van een fopspeen geen gewoonte worden.

Het afwennen van de fopspeen...

Als je kind de fopspeen altijd gebruikt of er niet zo snel mee wil stoppen als jij zou willen, probeer dan de volgende ideeën:

• Kort geleidelijk de momenten in waarop je je kind de fopspeen laat gebruiken.

• Beperk het gebruik van de fopspeen tot enkele kernmomenten overdag, zoals bedtijd en wanneer je kind ziek is. Wees standvastig.

• Beloon je kind met leuke activiteiten, stickers of kaarten, maar geef hem er geen zoetigheid voor in plaats.

• Wijs je kind oudere jongens en meisjes aan die geen fopspeen gebruiken; kinderen die nog niet naar school zijn vinden het fijn om als groot beschouwd te worden.

• Moedig je kind aan om alle fopspenen weg te geven aan iemand die belangrijk voor hem is, zoals een grootouder of peuterleidster.

Bedenk dat je kind het vertrouwen op de fopspeen ontgroeit.